Trong đời sống văn hóa Việt Nam, văn nghệ sĩ luôn là lực lượng nuôi dưỡng tinh thần cộng đồng, nhưng khi nghệ thuật chịu tác động mạnh từ thị trường và truyền thông số, vai trò công dân và trách nhiệm xã hội của họ càng trở nên cấp thiết. Nhân Dân hằng tháng ghi lại ý kiến của các chuyên gia, nhà quản lý, nhà văn, nhạc sĩ cùng trao đổi chung quanh vấn đề này.
Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Quang Thiều: Cần hệ sinh thái đồng bộ để có tác phẩm lớn
Có những lúc chúng ta cần dừng lại để lắng nghe tâm tư, nỗi niềm và khát vọng của nghệ sĩ. Không ít nghệ sĩ đã dấn thân, đấu tranh để bảo vệ sự trong sáng của nghệ thuật, cho một không gian sáng tạo lành mạnh, hoặc đơn giản để nói điều họ tin là đúng. Nhưng thay vì sự thấu hiểu, đôi khi họ chỉ gặp những cánh cửa khép dần, những thiệt thòi âm thầm, mất mát hy sinh mà chính họ cũng không muốn kể.
Phía sau mỗi phản biện thẳng thắn là quá trình tư duy, lao động và lương tâm nghề nghiệp. Tôi tin không nghệ sĩ chân chính nào chọn đối đầu; họ chỉ muốn xây đắp ngôi nhà chung, dù nỗ lực thiện chí ấy đôi khi khiến họ đánh mất cơ hội hay sự bình an riêng. Không ai có thể tin vào một nền nghệ thuật nếu không dám nghe tiếng nói chân thành của nghệ sĩ - những người đầu tiên cảm nhận rung chấn đời sống, soi chiếu giá trị và dự báo nguy cơ. Nếu biết mở lòng với những tiếng nói thẳng thắn, đôi khi gai góc, thì xã hội mới thật sự mạnh.
Chúng ta luôn nói nghệ sĩ là “khí chất của một dân tộc”. Khí chất ấy thể hiện qua tác phẩm, dũng khí. Xã hội biết mở lòng đón nhận những tiếng nói thẳng thắn, thậm chí gai góc thì chính xã hội ấy mới thực sự mạnh.
Không gian lành mạnh, an toàn, văn minh vốn không phải đặc quyền. Đó là cơ chế tối thiểu để tiếng nói vì lợi ích chung không bị lẫn vào sự ồn ào của định kiến. Nếu mỗi phản biện lại kèm theo nỗi lo bị hiểu lầm, bị gạt ra ngoài, giảm cơ hội công việc... thì sẽ có một ngày, nghệ sĩ chọn im lặng và khi đó một phần quan trọng, cốt lõi mang tính tinh thần của đời sống văn hóa cũng đuối theo.
Do đó, cần những quy trình minh bạch hơn trong tiếp nhận ý kiến, những hội đồng thật sự chuyên môn và tinh thần tôn trọng sự khác biệt. Khi nghệ sĩ thấy mình được lắng nghe bằng sự công tâm, họ sẽ lên tiếng bằng thái độ xây dựng thay cho sự cay đắng, cay nghiệt.
Một cộng đồng coi trọng trí tuệ và lòng trung thực sẽ luôn trân trọng những người dám nói, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Chúng ta cũng cần xây dựng cộng đồng văn hóa biết bảo vệ những người dám hướng đến điều đúng đắn. Công chúng cần được bồi đắp để hiểu tinh thần phản biện lành mạnh, để nhìn nhận nghệ sĩ qua những tác phẩm và cả nhân cách, trách nhiệm xã hội.
Khi xã hội đồng hành cùng nghệ sĩ, sự dấn thân của họ sẽ trở thành nguồn sáng chứ không phải ngọn lửa đơn độc. Đời sống nghệ sĩ vốn nhiều bấp bênh. Họ không thể toàn tâm cho sáng tạo nếu phải lo toan quá nhiều thứ. Những chính sách hỗ trợ nghề nghiệp, tạo cơ hội biểu diễn, sáng tác, trưng bày, quảng bá hoặc những chương trình bảo trợ cho sáng tạo mới là điều kiện nền tảng giúp nghệ sĩ giữ vững tiếng nói độc lập. Cũng phải nói thêm: Nghệ sĩ có nền tảng vững sẽ không sợ hãi khi nói lên sự thật.
Nghệ sĩ là người mang trong mình những vỉa quặng của cái đẹp. Họ đào sâu, tìm kiếm, tự thương tổn để có được một luồng ánh sáng. Trong thời đại hôm nay, dấn thân của nghệ sĩ càng trở nên quan trọng. Muốn họ bước đi được đường dài, chúng ta phải tạo ra nền văn hóa biết nuôi dưỡng để mỗi tiếng nói thẳng thắn không còn lẻ loi, mỗi phản biện không đi kèm đánh đổi. Xã hội bảo vệ được nghệ sĩ, chính nghệ thuật sẽ bảo vệ xã hội. Và đó là dấu hiệu quan trọng cho sự phát triển văn minh, thịnh vượng, nhân văn.
Điều ngăn cản tạo ra những tác phẩm lớn không phải là nguyên nhân đơn tuyến mà là một chuỗi các kết nối bị đứt giữa trí tưởng tượng và đời sống, giữa tiếng nói bản địa và diễn ngôn toàn cầu, giữa thời gian cần thiết cho sáng tạo và tốc độ bội thực của chú ý. Hiện nay, ở nhiều chỗ chúng ta chỉ có mảnh rời, có người viết say mê nhưng thiếu độ sâu vì ít được thử thách, có công chúng nhưng bị chia rẽ bởi thị hiếu ngắn hạn, có nhà xuất bản nhưng hoạt động bị chi phối bởi kinh tế thị trường, có truyền thông nhưng ưu tiên tốc độ hơn suy ngẫm. Khi những mắt xích này không khớp nhau, khó có đất nảy mầm. Muốn có tác phẩm lớn, đừng chỉ nhìn vào nghệ sĩ như chiến binh dấn thân hay nạn nhân của hoàn cảnh, hãy nhìn vào cả hệ sinh thái quanh họ. Khi chuỗi kết nối ấy vững, họ sẽ không còn phải dấn thân như một hành động can trường cá nhân mà trở thành con đường tự nhiên của nghề nghiệp, cuộc sống.
PGS, TS Phạm Quang Long, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội:Muốn nghệ sĩ dấn thân hãy lắng nghe, tin tưởng và bảo vệ
Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, văn nghệ sĩ không chỉ sáng tạo cái đẹp mà còn mang trong mình một thiên chức: Khơi dậy nhân tính, nuôi dưỡng tinh thần và cổ vũ cộng đồng hướng đến cái đúng, cái đẹp. Họ không đứng ngoài cuộc đời, bởi nghệ thuật chân chính luôn bắt nguồn từ những trăn trở của con người trước thời cuộc - nơi trách nhiệm xã hội là bản chất, không phải khẩu hiệu của sáng tạo. Người nghệ sĩ thường đi trước thời đại ở chỗ dám nêu vấn đề, dám dự báo, cảnh báo những điều có thể làm tổn hại đến đời sống cộng đồng. Chính vì nói điều mới, điều khác, nên không phải lúc nào họ cũng được chào đón. Nhưng sự dấn thân của họ bằng tác phẩm, thái độ và cả nhân cách đã góp phần làm nên giá trị tinh thần của dân tộc qua từng thời kỳ.
Thực tế hiện nay cho thấy, nhiều trí thức và văn nghệ sĩ, dù có hiểu biết và trách nhiệm, lại ngại lên tiếng trước những vấn đề cần phản biện trong xã hội. Theo tôi, nguyên nhân sâu xa là cơ chế tiếp nhận phản biện chưa tạo được niềm tin. Nếu tiếng nói phản biện không được bảo vệ, người có hiểu biết sẽ chọn im lặng, xã hội có thể mất đi khả năng tự sửa chữa sai lầm. Vì vậy, điều quan trọng là phải xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý phản biện xã hội một cách minh bạch, dân chủ và dựa trên pháp luật. Đây không chỉ là câu chuyện của nghệ sĩ, mà còn là câu chuyện của trí thức nói chung.
Trong đời sống văn hóa nghệ thuật hiện nay, người sáng tạo chịu nhiều sức ép từ thị trường, truyền thông và cả mạng xã hội. Nhưng sức ép, nếu được đặt trong môi trường lành mạnh, có thể trở thành động lực cho sáng tạo. Lao động nghệ thuật có tính đặc thù, đòi hỏi sự tự do và độc lập tư tưởng. Tuy nhiên, lâu nay trong quản lý, lĩnh vực văn hóa văn nghệ lại dễ bị hành chính hóa. Nghệ sĩ bị quản lý như công chức; tác phẩm đôi khi chịu sự can thiệp không dựa trên pháp luật mà dựa vào mệnh lệnh hoặc cảm tính của nhà quản lý.
Muốn nghệ thuật phát triển, cần xóa bỏ mọi can thiệp ngoài pháp luật, trao lại cho nghệ sĩ sự tự do sáng tạo trong khuôn khổ luật định. Khi được tôn trọng, bảo vệ và tin tưởng, họ sẽ có niềm tin để dấn thân. Cũng đã đến lúc, đội ngũ văn nghệ sĩ không chỉ dừng ở vai trò sáng tác, mà cần trở thành chủ thể tham gia phản biện và góp ý chính sách văn hóa. Họ có độ nhạy đặc biệt với đời sống tinh thần xã hội, vì thế tiếng nói của họ có giá trị nhận thức sâu sắc.
Cần thiết lập những cơ chế phản biện độc lập và công khai, tạo điều kiện để tiếng nói của văn nghệ sĩ được lắng nghe và tôn trọng. Tôi cho rằng, tự do sáng tạo và trách nhiệm xã hội không phải là hai cực đối lập, mà là hai trụ cột tạo nên một nền nghệ thuật có tầm vóc. Khi văn nghệ sĩ được tôn trọng, bảo vệ, tin tưởng, họ sẽ tự nhiên chọn đứng về phía nhân dân và cái đẹp. Đó chính là cách nghệ thuật góp phần kiến tạo tương lai tinh thần của dân tộc.
PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên tráchỦy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội:Cần tạo môi trường sáng tạo công bằng,minh bạch và nhân văn
Tự do sáng tạo và trách nhiệm xã hội của văn nghệ sĩ không phải là hai mặt đối lập, mà là hai trụ cột cùng nâng đỡ sự phát triển bền vững của văn hóa nghệ thuật. Người nghệ sĩ chỉ có thể sáng tạo thật sự khi được tự do trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời có ý thức sâu sắc về trách nhiệm với đất nước và nhân dân. Từ góc độ lập pháp, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về văn hóa, nghệ thuật và công nghiệp sáng tạo, bảo đảm quyền lợi vật chất và tinh thần cho người làm nghề để họ yên tâm sáng tạo. Cùng với đó là những cơ chế hỗ trợ cụ thể như quỹ phát triển nghệ thuật, đặt hàng sáng tác, tài trợ công hoặc hợp tác công-tư trong lĩnh vực văn hóa. Một môi trường sáng tạo công bằng, minh bạch và nhân văn sẽ khuyến khích nghệ sĩ phát huy năng lực, khơi dậy trách nhiệm xã hội và tự nhiên hướng đến các giá trị tốt đẹp cho cộng đồng.
Trách nhiệm xã hội không thể áp đặt bằng mệnh lệnh hành chính, mà phải được nuôi dưỡng bằng niềm tin và sự tôn trọng. Bên cạnh thể chế pháp luật, cần chú trọng giáo dục thẩm mỹ, nâng cao năng lực phê bình và phát huy vai trò phản biện xã hội của các hội nghề nghiệp, để nghệ sĩ có điểm tựa giá trị trong sáng tạo.
Mặt khác, sức ép của thị trường và mạng xã hội, với các tiêu chí “viral”, “lượt xem”, đang làm lệch chuẩn giá trị, khiến nghệ thuật có nguy cơ thiên về giải trí, chiều theo thị hiếu tức thời. Tuy nhiên, bản chất của người nghệ sĩ luôn là khát vọng được cống hiến và nói lên tiếng nói của lương tri. Để khơi dậy tinh thần dấn thân, cần xây dựng niềm tự hào nghề nghiệp rằng văn nghệ sĩ là chiến sĩ trên mặt trận văn hóa, lực lượng gìn giữ “linh hồn” dân tộc, có cơ chế bảo vệ tự do biểu đạt trong khuôn khổ pháp luật, bảo vệ danh dự, bản quyền và sự an toàn tinh thần cho người sáng tạo.
Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần trao cho văn nghệ sĩ một vị thế thực chất hơn trong cơ chế tham vấn và phản biện chính sách. Họ không chỉ là người sáng tác, mà còn là những chủ thể cảm nhận trực tiếp đời sống tinh thần, có khả năng nhận ra những chuyển động tinh tế trong tâm lý xã hội. Cần thiết lập cơ chế tham vấn thường xuyên giữa cơ quan lập pháp, hành pháp với đội ngũ văn nghệ sĩ thông qua hội đồng tư vấn, diễn đàn đối thoại công khai và sự tham gia vào quá trình xây dựng chính sách ngay từ đầu. Đồng thời, cần thúc đẩy liên kết giữa giới nghệ sĩ với giới học thuật, truyền thông và doanh nghiệp sáng tạo để hình thành mạng lưới hợp tác, góp phần kiến tạo chính sách văn hóa.
Khi chúng ta xây dựng được môi trường pháp lý, môi trường văn hóa cởi mở, công bằng và nhân văn, thì tự do sáng tạo sẽ trở thành nguồn năng lượng nuôi dưỡng niềm tin, bồi đắp tâm hồn và khơi dậy khát vọng cống hiến của cả dân tộc.